Satranç kuralları bir sayfaya sığar, ama hepsini çocuğa bir anda anlatmaya gerek yok. Aşağıda tüm kurallar basit kelimelerle ve en kolay öğretildiği sırayla anlatılıyor. İlk üç bölüm ilk günden gerekli; gerisi çocuk taşları rahatça oynatmaya başlayınca gelebilir.
Tahta ve taşlar
Satranç tahtası açık ve koyu renkli 64 kareden oluşur. Tahta, her oyuncunun sağ alt köşesinde açık renkli bir kare olacak şekilde konur.
Her oyuncunun 16 taşı vardır: bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyon. Biri beyazlarla, diğeri siyahlarla oynar. İlk hamleyi her zaman beyaz yapar, sonra sırayla oynanır.
Taşlar nasıl dizilir: birinci sıranın köşelerine kaleler, yanlarına atlar, sonra filler gelir. Vezir kendi renginde kareye konur: beyaz vezir açık kareye, siyah vezir koyu kareye. Şah, vezirin yanına gelir. İkinci sırada piyonlar durur.
Çocuğa ipucu: «Vezir kendi rengini sever».
Taşlar nasıl hareket eder
- Kale — düz çizgide ileri, geri veya yanlara, istediği kadar kare.
- Fil — çapraz olarak istediği kadar kare, her zaman kendi rengindeki karelerde.
- Vezir — hem kale hem fil gibi.
- Şah — her yöne bir kare.
- At — L şeklinde: iki kare düz ve bir kare yana. Başka taşların üzerinden atlayabilen tek taş odur.
- Piyon — bir kare ileri, ilk hamlesinde iki kare. Çapraz ileri alır.
At dışında hiçbir taş başka taşların üzerinden atlayamaz. Her taş için bir oyun Çocuğa Satranç Taşlarının Hareketi Nasıl Anlatılır yazısında.
Taşlar nasıl alınır
Bir taş, rakip taşın durduğu kareye gidebiliyorsa onu alır ve onun yerine geçer. Kendi taşını almak yasaktır. Piyon bir istisnadır: düz gider ama çapraz alır.
Şah, şah mat ve pat
Şah, şahın tehdit altında olmasıdır. Şah tehdit altında bırakılamaz: şahı kaçırmak, araya başka bir taş koymak ya da saldıran taşı almak gerekir.
Şah mat, kaçışı olmayan şahtır. Mat eden kazanır. Şah hiçbir zaman gerçekten alınmaz — oyun ondan önce biter.
Pat, oyuncunun yapabileceği kurallara uygun bir hamle kalmaması ama şahının tehdit altında olmamasıdır. Sonuç beraberliktir. Basit bir örnekle gösterin: köşede bir şah, gidecek yer yok ve şah çekilmiyor.
Önce şah çekmeyi ve şahtan kurtulmayı öğretin. Mat ve pat, çocuk tehditleri kolayca görmeye başlayınca gelir.
Özel kurallar
Bu üç kuralı çocuk basit oyunlar oynamaya başladığında anlatın.
Piyon terfisi. Piyon son sıraya ulaşınca şah dışında herhangi bir taşa dönüşür — genellikle vezire.
Rok. Oyun boyunca bir kez şah ve kale birlikte hamle yapabilir: şah kaleye doğru iki kare gider, kale de şahın üzerinden atlayıp yanına geçer. Şah veya o kale daha önce oynamışsa, aralarında taş varsa, şah tehdit altındaysa ya da saldırı altındaki bir kareden geçecekse rok yapılamaz.
Geçerken alma. Rakip piyon ilk hamlesinde iki kare ilerleyip sizin piyonunuzun yanına gelirse, piyonunuz onu sanki tek kare ilerlemiş gibi alabilir. Bu yalnızca hemen bir sonraki hamlede yapılabilir.
Ne zaman berabere biter
- pat;
- iki tarafta da mat için yeterli taş kalmaması, örneğin sadece şahların kalması;
- oyuncuların beraberlikte anlaşması;
- aynı pozisyonun üç kez tekrarlanması;
- 50 hamle boyunca hiç taş alınmaması ve piyon oynanmaması.
Çocukların oyunları için ilk iki durum yeterlidir.
Burada kurallar bir çocuğa öğretmek için basit sözlerle anlatıldı. Tam resmî metin FIDE Satranç Kuralları (İngilizce); turnuvalarda bunlar geçerlidir.
Kurallar hangi sırayla öğretilir
- Tahta ve taşların hareketi — her derste bir taş.
- Taş almak.
- Şah ve şahtan korunmak.
- Şah mat: önce yalnız şaha karşı kale veya vezirle.
- Pat, piyon terfisi, rok, geçerken alma.
İlk taştan ilk oyuna kadar adım adım plan Çocuğa Satranç Sıfırdan Nasıl Öğretilir yazısında.