Шахмат ережелері бір бетке сыяды, бірақ оларды балаға бірден айтудың қажеті жоқ. Төменде барлық ереже қарапайым тілмен және үйретуге ыңғайлы ретпен берілген. Алғашқы үш бөлім бірінші күннен керек, қалғаны бала фигураларды сенімді жүргізе бастағанда керек болады.
Тақта және фигуралар
Шахмат тақтасы — ашық және қою түсті 64 шаршыдан тұратын төртбұрыш. Тақтаны әр ойыншының оң жақ төменгі бұрышында ашық түсті шаршы болатындай етіп қояды.
Әр ойыншыда 16 фигура бар: патша, ферзь, екі тура, екі піл, екі ат және сегіз пешка. Біреуі ақпен, екіншісі қарамен ойнайды. Бірінші жүрісті әрқашан ақтар жасайды, кейін кезекпен жүреді.
Қалай қою керек: бірінші қатардың шеттеріне туралар, олардың жанына аттар, одан кейін пілдер қойылады. Ферзь өз түсіндегі шаршыға тұрады: ақ ферзь ашық шаршыға, қара ферзь қою шаршыға. Патша ферзьдің жанында тұрады. Екінші қатарда — пешкалар.
Балаға кеңес: «Ферзь өз түсін жақсы көреді».
Фигуралар қалай жүреді
- Тура — түзу бойымен алға, артқа және жанына қанша шаршы болса да жүреді.
- Піл — диагональ бойымен қанша шаршы болса да жүреді, әрдайым өз түсті шаршыларында қалады.
- Ферзь — тура мен піл сияқты жүреді.
- Патша — кез келген жаққа бір шаршы жүреді.
- Ат — «Г» әрпі сияқты: түзу екі шаршы және жанына бір шаршы. Басқа фигуралардың үстінен секіре алатын жалғыз фигура.
- Пешка — алға бір шаршы жүреді, бірінші жүрісінде екі шаршы жүре алады. Алға қиғаш жейді.
Аттан басқа ешбір фигура басқа фигуралардың үстінен секіре алмайды. Әр фигураға арналған ойын — Балаға шахмат фигураларының жүрісін қалай түсіндіруге болады мақаласында.
Фигуралар қалай жейді
Егер фигура қарсыластың фигурасы тұрған шаршыға жүре алса, оны жейді де, оның орнына тұрады. Өз фигураңды жеуге болмайды. Пешка — ерекше: түзу жүреді, бірақ қиғаш жейді.
Шах, мат және пат
Шах — патшаға қауіп төнгенде. Патшаны шахта қалдыруға болмайды: патшаны қашыру, басқа фигурамен жабу немесе шабуыл жасап тұрған фигураны жеу керек.
Мат — құтылуға болмайтын шах. Мат қойған ойыншы жеңеді. Патшаны ешқашан жемейді: ойын одан бұрын аяқталады.
Пат — ойыншының ереже бойынша бірде-бір жүрісі жоқ, бірақ патшасы шахта емес. Бұл — тең ойын. Мұны қарапайым мысалмен көрсетіңіз: патша бұрышта, баратын жері жоқ, бірақ шах та жоқ.
Алдымен шах қоюды және одан құтылуды үйретіңіз. Мат пен пат бала қауіпті оңай көре бастағанда үйретіледі.
Арнайы ережелер
Бұл үш ережені бала қарапайым ойындар ойнай бастағанда түсіндіріңіз.
Пешканың айналуы. Пешка соңғы қатарға жеткенде патшадан басқа кез келген фигураға айналады. Көбіне ферзьге.
Рокировка. Бір ойында бір рет патша мен тура бірге жүре алады: патша тураға қарай екі шаршы жүреді, ал тура оның үстінен секіріп, жанына тұрады. Егер патша немесе сол тура бұрын жүрген болса, олардың арасында фигура болса, патша шахта тұрса немесе шабуылдағы шаршыдан өтетін болса, рокировка жасауға болмайды.
Өтіп бара жатып алу. Егер қарсыластың пешкасы бірінші жүрісінде екі шаршы жүріп, сіздің пешкаңыздың жанына тұрса, сіздің пешкаңыз оны бір шаршы ғана жүргендей етіп жей алады. Мұны тек келесі жүрісте ғана жасауға болады.
Тең ойын қашан болады
- пат;
- екі жақта да мат қоюға фигура жеткіліксіз, мысалы, тек патшалар қалды;
- ойыншылар тең ойынға келісті;
- бір позиция үш рет қайталанды;
- қатарынан 50 жүрісте ешкім фигура жемеді және пешка жүрмеді.
Балалар ойыны үшін алғашқы екеуі жеткілікті.
Мұнда ережелер баламен айналысуға арналып қарапайым сөзбен айтылған. Толық ресми мәтіні — FIDE шахмат ережелері (ағылшынша); жарыстарда солар қолданылады.
Ережелерді қандай ретпен үйрету керек
- Тақта және фигуралардың жүрісі — бір сабаққа бір фигура.
- Фигураларды жеу.
- Шах және одан қорғану.
- Мат: алдымен жалғыз патшаға қарсы тура немесе ферзьмен.
- Пат, пешканың айналуы, рокировка, өтіп бара жатып алу.
Бірінші фигурадан бірінші ойынға дейінгі қадамдық жоспар — Баланы шахмат ойнауға нөлден қалай үйретуге болады мақаласында.