Баланы шахматқа кез келген ата-ана үйрете алады, тіпті өзі нашар ойнаса да. Ең бастысы — бәрін бірден түсіндірмеу. Мектеп жасына дейінгі бала үшін шахмат — 32 фигурасы бар ойын емес, әрқайсысында бір ғана жаңа идея бар көптеген шағын ойындар.
Төменде «Феномен» шахмат мектебінің мұғалімдері ережелерді енгізетін рет берілген. 3–7 жастағы балаларға арналған ойынымыз да осы ретпен құрылған.
Нешеде бастауға болады
Көбіне балаларды 4–6 жасында үйрете бастайды, бірақ жеке фигуралармен үш жастан бастап таныстыруға болады. Жасына емес, дайындығына қараңыз:
- бала бір іспен 10 минуттай айналыса алады;
- «алға», «артқа», «бүйірге» дегенді түсінеді немесе үйренуге дайын;
- оған ережесі бар үстел ойындары ұнайды.
Бір нәрсе әзірге шықпаса, кейінге қалдырудың қажеті жоқ — тек сабақтар қысқарақ болады. Толығырақ — Баланы шахматқа нешеде үйрету керек мақаласында.
Не дайындау керек
- Фигуралары ірі кәдімгі тақта. Кішкентай жол жинақтары балаларға ыңғайсыз.
- Демалыстағы бір ұзақ сабақтың орнына күн сайын 10–15 минут.
- Кішкентай «сыйлықтар»: кәмпит, фишка, түйме. Олар алғашқы сабақта-ақ керек болады.
1-қадам. Тақта
Тақтаның өзінен бастаңыз. Шаршылардың ақ және қара болып, кезектесіп тұратынын көрсетіңіз. Ойнап көріңіз: «фишканы ақ шаршыға қой», «саусағыңмен шетінен шетіне дейін түзу сызық сыз», «бұрыштағы шаршыны тап».
Тақтаның шетіндегі әріптер мен сандар әзірге керек емес. Олардың уақыты бала барлық фигураны меңгергенде келеді.
2-қадам. Тура — бірінші фигура
Турадан (ладьядан) бастаған ыңғайлы. Ол тек түзу жүреді — алға, артқа және бүйірге — кез келген шаршы санына. Мұндай жүрісті саусақпен көрсету де, тексеру де оңай.
«Кәмпит жина» ойыны. Тураны қойып, тақтаға 3–5 кәмпит салыңыз. Бала турамен жүріп, оларды «жейді». Алдымен қалай болса солай, кейін — ең аз жүріспен. Осылайша бала алу деген не екенін өзі түсінеді: фигура шаршыға тұрып, ондағыны алады.
3-қадам. Піл, ферзь және патша
- Піл диагональ бойымен жүреді және ойын бойы өз түсті шаршыларында қалады. Кәмпит ойынын қайта ойнаңыз: бала кейбір кәмпиттерге піл ешқашан жете алмайтынын тез байқайды.
- Ферзь тура мен піл сияқты бірге жүреді. Алғашқы екі фигурадан кейін оны түсіндірудің қажеті жоқ дерлік.
- Патша (король) кез келген жаққа бір шаршы жүреді. Бастысын бірден айтыңыз: патша — ең маңызды фигура, оны соққыға қоюға болмайды.
4-қадам. Ат пен пешка — ең айлакерлері
Ат «Г» әрпі сияқты жүреді: екі шаршы тура және бір шаршы бүйірге. Басқа фигуралардың үстінен секіре алатын тек сол. Тақтада бірнеше «шалшық» шаршыны белгілеп, сыйлық қойыңыз: ат шалшыққа баспай сыйлыққа жетуі керек.
Пешканы жиі бірінші көрсетеді, бірақ онда ерекшеліктер ең көп. Ол алға жүреді, ал қиғаш алады. Алғашқы жүрісте екі шаршы аттай алады. Тақтаның шетіне жеткенде басқа фигураға айналады. Сондықтан оны басқа фигуралар таныс болғанда үйрену ыңғайлырақ.
«Пешка жарысы» ойыны. Тақтада тек пешкалар. Пешкасын қарсы шетке бірінші жеткізген жеңеді.
Әр фигураға ойын ойлап табу жолы — Балаға шахмат фигураларының жүрісін қалай түсіндіруге болады мақаласында.
5-қадам. Шах, мат және алғашқы партия
Бала барлық фигурамен сенімді жүргенде, ойынның мақсатына көшіңіз.
- Шах — қарсыластың фигурасы патшаға қауіп төндіреді. Тақтаға екі-үш фигура қойып, шах беретін жүрісті табуды сұраңыз.
- Мат — патша құтыла алмайтын шах. Ең қарапайым позициялардан бастаңыз, мысалы, тақтаның шетінде турамен мат.
- Рокировка және пешканың айналуы — алғашқы партиялардан кейін. Олар сирек керек, бірақ қатты шатастырады.
Алғашқы партияларды толық жинақпен ойнамаңыз. Мысалы, тек пешкалар мен патшалар немесе әрқайсысында пешкалар мен бір фигура. Барлық 32 фигура бірден кішкентай баланы шаршатады.
Қанша уақыт айналысу керек
4–6 жастағы балаларға күніне 10–15 минут жеткілікті. Сенбіде бір сағаттан гөрі күн сайын қысқа жақсы. Бала әлі қызығып тұрғанда тоқтаңыз — сонда ертең өзі жалғастыруды сұрайды.
Ата-аналардың жиі қателіктері
- Барлық фигураны бір кеште түсіндіру. Бала біреуін-екеуін есте сақтайды, қалғанын шатастырады.
- Толық күшпен ойнау. Әр жолы ұтылу қызық емес. Ұтылып беріңіз, ферзьсіз ойнаңыз немесе жүрісті қайтаруға рұқсат етіңіз.
- Әр жүрісті түзету. Қате — ойынның бір бөлігі. Оның орнына сұраңыз: «Сен осылай жүрсең, менің турам не істейді?»
- Бірден нағыз партияларды күту. Алғашқы апталарда кәмпит ойындары, пешка жарысы мен атқа арналған лабиринттер партиядан пайдалырақ.
«Феномен» ойыны қалай көмектеседі
«Феноменді» біз осы әдістеме бойынша жасадық. Ойын тура мен пілден басталады, одан кейін ферзь, пешка, патша және ат келеді. Әр деңгейде фигура тақтадан кәмпит, сәбіз бен жұлдыз жинайды және аңдарды айналып өтеді. Кейін бала шахқа, матқа, рокировкаға және қарапайым тактикаға жетеді.
Тапсырмалар қысқа және дыбыстандырылған, сондықтан әлі оқи алмайтын бала да ойнай алады. Ал ата-аналар прогресті бөлек экраннан көреді. Тегін бастауға болады — браузерде немесе Android-та.
Қысқаша
- Алдымен тақта, кейін бір-бірден фигуралар: тура, піл, ферзь, патша, ат, пешка.
- Әр фигураны түсіндірумен емес, сыйлығы бар ойынмен бекітіңіз.
- Шах пен мат — барлық фигура таныс болғанда.
- Күніне 10–15 минут, қызығушылық сөнбей тұрып тоқтаңыз.